تشدید خشکیدگی درختان پارک‌های جنگلی تهران در پی تنش‌های آبی، تغییرات اقلیمی و گسترش آفات، ضرورت بازنگری در شیوه‌های احیای فضای سبز پایتخت را دوچندان کرده است؛ در این میان، استفاده از سنجد به‌عنوان گونه‌ای یاور برای تقویت خاک، افزایش تنوع زیستی و ارتقای تاب‌آوری درختان، به‌عنوان راهکاری طبیعی و قابل‌بررسی برای کمک به احیای جنگل‌های شهری مطرح شده است.
به گزارش سایت خبری پُرسون، وحیدرضا شادفر، محقق و پژوهشگر، در یادداشتی با بررسی عوامل مؤثر بر خشکیدگی درختان پارک‌های جنگلی تهران، از جمله تنش آبی، تغییرات اقلیمی و گسترش آفات، بر ضرورت اتخاذ راهکارهای علمی برای احیای این عرصه‌ها تأکید کرده است.
وی با تشریح ظرفیت‌های زیستی درخت سنجد، کاشت آن به‌عنوان گونه‌ای یاور را برای تقویت خاک، افزایش تنوع زیستی و ارتقای تاب‌آوری درختان در برابر خشکسالی پیشنهاد می‌کند.
وحیدرضا شادفر نوشت:
کاج‌های پارک‌های جنگلی تهران دیگر امکان ادامه زندگی ندارند. این را آخرین آمارها از وضعیت خشکیدگی بر اثر آفت سوسک پوست‌خوار نشان می‌دهد؛ آفتی که سال‌هاست، به دلیل تنش آبی، به جان درختان سرخه‌حصار، چیتگر، لویزان و خرگوش‌دره افتاده است. از طرفی، این سوسک مقاومت بالایی در برابر آفت‌کش‌ها دارد.
برخی کارشناسان، تغییر اقلیم، دیرزیستی درختان، کم‌آبی، افزایش دما، کشت به‌صورت تک‌کشتی و غیربومی بودن گونه‌ها را از دلایل این وضعیت می‌دانند. تنش آبی و همه این عوامل باعث شده‌اند کاج دچار آفت شود.
کارشناسان می‌گویند دیگر اجازه کاشت درختان غیربومی داده نخواهد شد و حتماً درختان بومی، سازگار با اقلیم فعلی تهران و مقاوم در برابر کم‌آبی، کاشته می‌شوند. در گام اول، بریدن، خارج کردن از محل و سوزاندن چوب هر یک از درختان خشک‌شده، لازم و ضروری است. در گام دوم، غرس سه نهال به‌جای هر یک از درختان خشک‌شده و در راستای آن، انتخاب گونه جایگزین، اینکه کدام گونه بومی یا چه درختی، قابل تأمل است.
راهکار پیشنهادی (برنامه‌های مدیریتی)
پیشنهاد ما بهره بردن از گونه مقاوم سنجد، جهت استقرار اولیه و به‌عنوان پیش‌آهنگ (گونه یاور) است. در طرح‌های ثانویه نیز می‌توان با استفاده از چتر حمایتی سنجد به‌عنوان گونه یاور، به‌منظور استقرار و تاب‌آوری بیشتر درختان موجود در پارک‌های جنگلی کلان‌شهر تهران بهره برد.
می‌دانید که خشکسالی، آن هم در زمان کمبود رطوبت خاک و در فصل رشد درختان، اثر تشدیدکننده دارد و در نتیجه، فعالیت‌های فیزیولوژیک درختان مختل می‌شود و رشد رویشی و زایشی و عملکرد سیستم ایمنی کاهش می‌یابد. درختان در واکنش به چهار دهه تنش خشکی و برگ‌ریزی مداوم، ذخیره نشاسته ریشه خود را به قند تبدیل می‌کنند تا متابولیسم تداوم یابد. زمانی که این ذخیره به اتمام برسد، درختان دیگر قادر به حفظ خود نیستند و فرایند زوال و میزبانی از آفات شروع می‌شود و با ادامه این روند، نهایتاً خشک می‌شوند.
آنچه این روند را تشدید می‌کند، آلودگی هواست. آلودگی هوا و گردوغبار بر فتوسنتز و رویش سالانه درختان اثر منفی دارد و علاوه بر توقف رشد، در نهایت خشکیدگی درختان را سرعت می‌بخشد.
با نشستن گردوغبار روی سطح برگ (محل تنفس و به‌نوعی ساخت غذا) و مسدود شدن روزنه‌ها، با کاهش سوخت‌وساز و تنفس درختان مواجه می‌شویم. سنجد به دلیل داشتن گره‌های تثبیت‌کننده نیتروژن در ریشه، با خاک‌های فقیر سازگاری می‌نماید.
سنجد به‌عنوان گونه یاور در اکوسیستم‌های مختلف، با ایجاد همزیستی، اثرات بیماری‌ها و آفات مختلف را کاهش می‌دهد و حذف می‌کند و این از مهم‌ترین مزایای گیاه‌شناختی و زیست‌محیطی سنجد است.
مطالعات جامع ما مربوط به الگوی جذب مواد مغذی و عناصر در درختان بود. نتیجه اینکه:
۱. گونه‌های درختی مختلف در پارک‌های جنگلی (دست‌کاشت یا طبیعی)، اگر گونه اکتینوریزال سنجد را در کنار خود داشته باشند، برای حفظ مواد مغذی، در پاسخ به تغییرات اقلیمی و کم‌آبی و در نتیجه دفع آفات، از پشتوانه خوبی بهره‌مند خواهند شد.
۲. یکی از مزایای مهم درختان سنجد این است که در اوایل عمر خود دارای رشد بسیار سریعی هستند.
۳. تغییر اقلیم به‌شدت بر عدم جذب مواد مغذی درختان تأثیر می‌گذارد؛ به‌ویژه در جذب C، N، P، S، Ca و Mg که تماماً نقش ارزشمندی در انطباق با تغییر اقلیم، تولیدمثل و ارتقای سیستم دفاعی دارند.
۴. گونه سنجد، گونه‌ای مقاوم است که بین درختان میزبان و اکتینوباکتری فرانکیا، امکان تثبیت N2 اتمسفر را فراهم می‌کند؛ نیتروژن اتمسفر منبع مهمی برای تأمین نیتروژن در اکوسیستم‌های مختلف است.
۵. در پایان فصل رشد، درختان برگریز سنجد یک مکانیسم مبادله ارزشمند نیز اجرا می‌نمایند؛ تعادل مواد مغذی برای رشد بیشتر و نیز افزایش سیستم دفاعی درختان، خصوصاً درختان در معرض خطر.
۶. درختان سنجد دارای ریشه‌های بسیار قوی، عمیق و منشعب هستند و به‌راحتی در اراضی سبک به درون خاک نفوذ می‌کنند و می‌توانند تعداد بسیاری ندول ریزوبیایی تولید نمایند (همان تثبیت نیتروژن که سبب حاصلخیزی خاک می‌گردد).
افزایش مقاومت به تنش خشکی
همزیستی میکوریزی، علاوه بر افزایش جذب عناصر غذایی و بهبود رشد و عملکرد گیاه، مقاومت گیاه میزبان را نیز به شرایط تنش خشکی افزایش می‌دهد.
این نوع همزیستی از اهمیت خاصی برخوردار است. درختان سنجد در نامساعدترین شرایط زیستی می‌توانند با اصلاح و احیای خاک (از طریق افزودن ازت)، شرایط مساعدی فراهم کنند.
افزایش جذب عناصر معدنی
تأثیر میکوریز، علاوه بر فسفر، در افزایش جذب دیگر عناصر، به‌خصوص روی، مس، گوگرد، آهن، پتاسیم، ازت، کلسیم و... نیز نقش دارد.
افزایش سطح جذب‌کننده و توان جذبی بیشتر هیف‌ها نسبت به سیستم ریشه، که نتیجه آن ایجاد مقاومت بیشتر درختان میزبان نسبت به کمبود رطوبت و شرایط خشکی است، بسیار اثرگذار است.
- تولید هورمون‌های محرک رشد؛
- کمک به کاهش تنش‌های محیطی (دما، شوری، آلودگی خاک به سموم و فلزات سنگین)؛
- افزایش مقاومت گیاه در برابر عوامل بیماری‌زا، به‌طور مستقیم روی ریشه؛
- تشدید فعالیت تثبیت ازت توسط انواع دی‌آزوتروف‌های همزیست، به دلیل بهبود تغذیه درختان میزبان و امکان عرضه بیشتر عناصر غذایی.
شواهد بسیار زیادی وجود دارد که میکوریزاها می‌توانند سبب تغییراتی در روابط درختان و بهبود مقاومت به خشکی و افزایش سیستم ایمنی و تاب‌آوری بیشتر درختان میزبان شوند. بسیاری از محققین این خصوصیت را یک واکنش ثانویه، در نتیجه بهبود جذب عناصر غذایی، می‌دانند؛ چراکه میکوریزا رشد ریشه را افزایش می‌دهد و به دنبال آن، یک سیستم گسترده از ریشه را برای جذب رطوبت فراهم می‌نماید.
دفع آفات نباتی به‌طور ارگانیک با کاشت گونه سنجد
هرچه تنوع ساختاری و تنوع زیستی در جنگل‌کاری‌های شهری بیشتر باشد، تنوع حشرات در آن نیز بیشتر است (میکروجنگل). آفت‌ها برای سود بردن دشمنان طبیعی خود، با اثرات ناشناخته بر کنترل بیولوژیکی استفاده می‌کنند.
سنجد حاوی آهن، سرب، Cu، Cd، Zn، Cr، Ni و Co، آلکالوئیدها، فلاونوئیدها، ساپونین‌ها و تانن است و خصوصیات ضدباکتریایی، قارچ‌کشی و حشره‌کشی دارد. این گونه به‌عنوان منبعی ارزشمند در تولید محصولات، افزایش کمی و کیفی تولیدات مرتعی و جنگلی، به حداقل رساندن آلودگی و آفات و، مهم‌تر از همه، کنترل بیولوژیکی حشرات، به‌شکل طبیعی، سال‌هاست به‌عنوان گزینه‌ای مؤثر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
بهبود گرده‌افشانی درختان در پارک‌های جنگلی شهری
گل‌های معطر درختان سنجد، مورد علاقه وافر زنبور عسل و سایر حشرات هستند و در بحث گرده‌افشانی در محیط‌های جنگلی و برای بقای درختان، می‌توانند بسیار مهم و نقش‌آفرین باشند.
شواهد قوی بر بهبود گرده‌افشانی وجود دارد که عمدتاً بر اساس حضور بیشتر زنبورها، پروانه‌ها و مگس‌ها در محیط جنگل، به‌واسطه گل‌های شهدداری مانند گل‌های سنجد است. تحقیقات تکمیلی نشان می‌دهد حشرات گرده‌افشان مهم هستند و سبب افزایش عملکرد سیستم دفاعی و ارتقای زادآوری بیولوژیک می‌شوند. بدون وجود حشرات، اکوسیستم‌ها دچار فروپاشی می‌شوند، چرخه مواد آلی مختل می‌شود و زنجیره غذایی از هم می‌پاشد.
کاهش تبعات ناشی از تغییرات اقلیمی
درختان سنجد زیست‌توده بیشتری نسبت به درختچه‌ها دارند و کربن بیشتری از طریق ریزش برگ و شاخه‌ها وارد خاک می‌کنند. برای تأثیر قابل‌توجه بر گازهای گلخانه‌ای، کربن باید در درازمدت در اندام گیاه و خاک محبوس شود.
ارتباط بین ریشه درختان به میلیون‌ها سال قبل بازمی‌گردد. تقریباً ۶۰۰ میلیون سال قبل، قارچ‌ها و گیاهان پیوندی همزیستانه و مسالمت‌آمیز به نام «مایکوریزا» برقرار کردند و این پیوند میان قارچ و ریشه بود که بنیان شبکه ارتباطی درختان امروز را شکل داد.
ماجرا از یک دادوستد ساده آغاز می‌شود: درختان قند و کربن تولید می‌کنند و قارچ‌ها، در مقابل، مواد معدنی، عناصر غذایی و حتی یک شبکه ارتباطی پیچیده در اختیارشان می‌گذارند. این همکاری، پایه شکل‌گیری شبکه‌ای گسترده در دل خاک است.
رشته‌های ظریف قارچی که از این مسیرها می‌گذرند، امکان مبادله مواد حیاتی مانند نیتروژن، فسفر و رطوبت را برای درختان فراهم می‌کنند. آن‌ها همچنین می‌توانند در انتقال پیام‌های دفاعی، مواد شیمیایی و هورمون‌ها نقش داشته باشند. در این سامانه شگفت‌انگیز، هر درخت می‌تواند با ده‌ها درخت دیگر پیرامون خود در ارتباط باشد.
پیوند داشتن با شبکه زیرزمینی برای درختان فقط یک امتیاز نیست، بلکه مسئله بقاست. درختانی که در این شبکه حضور دارند، مقاوم‌تر و سالم‌تر هستند.
درخت زندگی
از سیبای مقدس گرفته تا درخت زندگی در باغ عدن، از درخت ایشد در مصر باستان تا نقوش رازآلود آشوری و طوبی در بهشت قرآن کریم، همگی یادآور یک حقیقت مشترک هستند: زندگی، شبکه‌ای از ارتباطات است. پاسداری از درختان تنها حفاظت از منابع طبیعی نیست، بلکه پاسداری از پیوندی است که ما را به کل هستی متصل می‌کند.
به‌راستی، آخرین مرتبه‌ای که در تهران پروانه دیده‌اید، کی بود؟
بنیاد نوبل در کتاب و طی گزارشی، نام درختچه‌ها و درختانی را که جاذب پروانه‌ها هستند، به چاپ رسانیده است که یکی از این درختان محدود، درخت سنجد با گل‌های زیبا و معطر است.
اکسیژن و سلامت درختان
افزایش سطح اکسیژن آب، چه در بخش کشاورزی و چه در فضاهای سبز، نیاز به کود و آفت‌کش‌ها را به حداقل می‌رساند. ایرانیان باستان اعتقاد داشتند آب باید پیش از آبیاری، مدتی در معرض هوا قرار گیرد؛ چراکه رشد بهتر گیاه و سلامت درختان را شاهد بودند. یافته‌های اخیر دانشمندان این موضوع را ثابت کرده است که آب حاوی نانوحباب‌های اکسیژن می‌تواند سرعت رشد گیاه، سلامت و مقابله با آفات را بهبود بخشد.
جهت جلوگیری از خشک شدن درختان
با غرس و کاشت گونه بومی و سریع‌الرشد سنجد، علاوه بر پایداری اکوسیستم پارک‌های جنگلی شهری، می‌توان با راهکارهای زیر به افزایش تاب‌آوری و جلوگیری از خشک شدن جنگل‌های شهری کمک کرد:
۱. حفظ و ارتقای تنوع زیستی؛
۲. تثبیت نیتروژن؛
۳. احیا، تقویت و اصلاح خاک؛
۴. حفاظت از خاک، از طریق خزان و ریزش برگ‌ها و افزایش مواد آلی؛
۵. ایجاد همزیستی با سایر گونه‌ها؛
۶. مقابله با عوامل طبیعی، خشکسالی، ریزگردها و آفات به‌صورت ارگانیک؛
۷. جلوگیری از خشک شدن گونه‌های در معرض خطر؛
۸. افزایش مقاومت در برابر تنش‌های محیطی از طریق همزیستی با سنجد.
با غرس و توسعه کاشت سنجد، به‌عنوان راهکاری طبیعی، ساده و علمی، می‌توان در جهت افزایش تاب‌آوری و جلوگیری از خشک شدن جنگل‌های شهری گام برداشت.
منبع: پُرسون
