محسن راجی اسدآبادی

هرگاه اقتصاد به میدان رقابت‌های سیاسی تبدیل شود، نخستین قربانی آن حقیقت است. ادعای مطلقی مانند "سهم جنگ در تورم صفر است" نه با مبانی علم اقتصاد سازگار است و نه با واقعیت‌های اقتصاد ایران؛ اقتصادی که هم‌زمان از مشکلات ساختاری و شوک‌های بیرونی تأثیر می‌پذیرد.

چین با کنار گذاشتن نگاه ایدئولوژیک و اولویت دادن به توسعه اقتصادی، مفهوم منافع ملی را به‌صورت عمل‌گرایانه بازتعریف کرد. نتیجه این چرخش، گسترش تجارت، جذب سرمایه و فناوری، و تبدیل شدن به بزرگ‌ترین شریک تجاری بخش بزرگی از جهان بود.

نام ورسای در حافظه تاریخی جهان با طعم تلخ «بازی مجموع صفر» و تحمیل گره خورده است؛ اما یادداشت حاضر با بازخوانی این تجربه، تفاهم‌نامه اخیر را نقطه عطفی برای گذار به یک "بازی جمع‌جمعی" می‌داند. در این نگاه، ایران با رسیدن به "اجماع حاکمیتی" و عبور از فرسایش‌های داخلی، زمینه‌ی یک حکمرانی نو را فراهم کرده و حالا چشم‌انتظار آن است که قدرت‌های جهانی، با جایگزینی رویکرد تقابلی با منطق همکاری، فرصت ادغام مسئولانه ایران در زنجیره اقتصاد جهانی را به فرصتی برای ثبات و شکوفایی مشترک تبدیل کنند.

وقتی تورم از مرز ۶۰ درصد عبور می‌کند، هرم نیازهای مازلو واژگون می‌شود؛ در این سقوط آزاد، رویای “خودشکوفایی” جای خود را به “بقای وابسته” می‌دهد. در حالی که تورم، طبقه متوسط را به زانو درمی‌آورد، الیگارشی‌های اقتصادی با گروگان گرفتن معیشت و توزیع رانت‌های قطره‌چکانی، شهروندانِ مستقل را به “حامیان وابسته‌” تبدیل می‌کنند تا بقای خود را در استمرار ویرانیِ ساختارها تضمین کنند.

در میانه جنگ و بسته شدن تنگه هرمز، نگاه‌ها به پکن دوخته شده است. اما چین برخلاف تصور بسیاری نه متحد کسی است و نه حاضر است همه منافع خود را برای یک طرف قربانی کند؛ قاعده بازی آن ساده است: شریک همه، متحد هیچ‌کس.

جهان در حالی وارد دوره‌ای تازه از بازآرایی قدرت شده که بسیاری از معادلات تثبیت‌شده نظم بین‌الملل، زیر فشار سیاست‌های دونالد ترامپ فرو ریخته‌اند. آنچه قرار بود با شعار «اول آمریکا» به احیای برتری واشنگتن بینجامد، در عمل به تله‌ای خودساخته بدل شد؛ تله‌ای که با تخریب اعتماد، تضعیف نهادهای چندجانبه و گسترش اقتصاد سیاسی ترس، نه‌تنها آمریکا را در مسیر انزوا قرار داد، بلکه بلوک‌های رقیب و الگوهای تازه حکمرانی را نیز تقویت کرد. اکنون پرسش اصلی این است: آیا ترامپ ناخواسته آغازگر پایان نظم آمریکامحور شد؟

جنگ ۲۰۲۶ فقط نبرد موشک‌ها و تخریب زیرساخت‌ها نبود؛ این بحران، اقتصاد ایران، اسرائیل و حتی بازارهای جهانی را وارد مرحله‌ای از فرسایش کم‌سابقه کرد. از خسارت ۵۰۰ میلیارد دلاری ایران و سقوط تولید ناخالص داخلی گرفته تا خون‌ریزی تدریجی اقتصاد اسرائیل و جهش هزینه‌های تجارت جهانی، واقعیت آن است که بهای اصلی جنگ را نه ارتش‌ها، بلکه اقتصادها و مردم پرداختند.

سال ۱۴۰۵، ایران در کانون بحران‌های ژئواکونومیک جهانی قرار گرفته است. آغاز جنگ در اسفند ۱۴۰۴، خسارات سنگین اقتصادی و اجتماعی بر کشور وارد کرده و ضرورت بازتعریف «اقتصاد مقاومتی» را بیش از پیش نمایان ساخته است. این یادداشت، با تکیه بر یافته‌های پژوهشی جدید، رویکردی نوین را برای اقتصاد مقاومتی پیشنهاد می‌کند: گذار از «دفاع» به «تهاجم مبتنی بر مزیت‌های رقابتی» با محوریت بازسازی زیرساخت‌ها، تقویت سرمایه اجتماعی و دیپلماسی اقتصادی فعال. موفقیت این راهبرد، بیش از هر چیز، به انسجام ملی و سرمایه اجتماعی گره خورده است.